Uso de cookies. Este sitio web utiliza cookies, para facilitar su navegación. Si continúa navegando, entenderemos que está usted dando su consentimiento para la utilización de dichos cookies. Para mayor información, consulte nuestra política de cookies.

#ElhuyarrenGomendioak

Publicado el 29.10.2020 en la categoría Noticias

Aniztasuna ez baita beti funtzionala (2020-10-29)

Hainbat testutan irakur daiteke dibertsitate funtzional terminoa; beste hainbatetan, aniztasun funtzional. Lexikoaren Behatokiaren corpusean, esaterako, honela banatuta daude bien agerpen-maiztasunak: 35 / 25. Zein da egokia edo egokiena? Nola definitzen da?

Historia pittin bat egiteko, esan behar da hizpide duguna desgaitasun terminoaren alternatiba gisa sortua dela (eta esparru batzuetan lehenetsia), eta desgaitasun bera ere (termino ofiziala, nolabait esateko) ez dela sortu zaharra, ezgaitasun, gutxiagotasun, elbarritasun, minusbaliotasun eta beste baino egokiagotzat jorik. EUSKALTERMeko fitxa batzuetan («mugitzeko desgaitasun» fitxan, esaterako) ohar hau ageri da, EAEko Terminologia Batzordearena (2009): «Hemen duzu eskura Terminologia Batzordeak discapacidad-handicap-disability terminoen ordain gisa desgaitasun hobesteko erabilitako normalizazio-txostena».

EUSKALTERMen bertan, ba ote dugu erantzunik aniztasun/dibertsitate funtzional zalantzarako, edo informazio osagarririk? Bada, bai:

Definizio horretan dugu terminoaren gako nagusietako bat: “(…) gehienek dituzten funtzionalitate edo gaitasunez bestelakoak dituen pertsonaren tasuna” (azpimarra gurea da). Terminoa proposatu zen garaian (2005) gaztelaniaz idatzitako azalpen honetan1 ideia horixe ageri da (berriz ere, azpimarra gurea da): «La palabra diversidad viene definida en el Diccionario de la Real Academia de la Lengua como: “diversidad. (Del lat. diversĭtas, -ātis). 1. f. Variedad, desemejanza, diferencia”. Con esa palabra queremos reflejar exactamente eso, la diferencia, la desemejanza con lo que es habitual en la mayoría estadística de la especie humana».

Beraz, terminoak bestelakotasuna adierazten badu, aniztasun hitza ez dugu egokia, ugaritasuna adierazten du eta.

Testuinguru batzuetan, zentzuzkoa izan daiteke «pertsonen artean aurkitzen den aniztasun funtzionala» esatea, «funtzionalitate-moten ugaritasuna» adierazteko; baina, pertsona batez ari garela, uste dugu ez dela semantikoki oso egokia «aniztasun funtzionala» duela esatea, are gutxiago «ugaritasuna» gabe «bestelakotasuna» bada transmititu nahi den adiera.

EUSKALTERMen ez ezik, Elhuyar Hiztegian ere dibertsitate funtzional dago jasoa.

Nolanahi ere, termino berri honen inguruko adostasuna ez da erabatekoa arloko espezialisten artean. Hala dio, behintzat, Termcat terminologia-zentroko blogak 2018ko Diversitat funcional o discapacitat? artikuluan.

D’un temps ençà se sent parlar de diversitat funcional, forma que algunes persones han proposat que substitueixi el terme discapacitat, però que no té, tanmateix, l’acord de tot el sector. Si analitzem aquesta denominació des del punt de vista lingüístic, diversitat funcional es podria definir, basant-nos en el diccionari normatiu, com la qualitat de funcionar de manera diversa. Això es pot considerar aplicable a tot el gènere humà: les persones som diverses en tot, en el nostre aspecte físic, en la manera de moure’ns, la manera de pensar, la manera d’expressar-nos. Les persones amb diversitat funcional, doncs, som totes les persones, perquè la diversitat funcional és una característica inherent a l’ésser humà. Aleshores, sembla que no serveix per a referir-se a un col·lectiu concret.

Horrenbestez, litekeena da hemendik denbora batera adierazmolde hau berraztertzea eta bestelako proposamen bat agertzea, lehen aipatutako minusbaliotasun, gutxiegitasun, desgaitasun eta enparauei gertatu zaien bezala. Bitartean, ordea, dibertsitate funtzional erabiltzea da Elhuyarren gomendioa, eta horretarako arrazoiak zein diren azaltzen saiatu gara lerro hauetan.

 

1 Javier Romañach, Manuel Lobato: “Diversidad funcional, nuevo término para la lucha por la dignidad en la diversidad del ser humano”. Foro de Vida Independiente.
 

Ehunekoak, portzentajeak, portzentaiak… (2020-10-14)

Euskaltzaindiaren Hiztegian, sarrera dira ehuneko eta portzentaje hitzak; ez, ordea, portzentaia. Elhuyar hiztegietan portzentaia bilatuz gero, portzentaje sarrerara bideratzen gaituzte. Argi dago, beraz: % sinboloaren bidez adierazten diren “kopuruak” ehunekoak edo portzentajeak dira, ez portzentaiak.

Eta non eta nola erabili behar da sinbolo hori? Zenbakiaren aurretik? Ondoren? Zenbakiari lotuta? Bereiz?

Euskaltzaindiak hauxe baino ez du esan arauetan:

Ehuneko hainbeste adierazteko marka, zenbakiaren aurretik jar bedi. Adibidez: % 5 = ehuneko bost (Euskera, XVI, 1971).

Argi dago, beraz, euskaraz zenbakiaren aurretik jartzekoa dela sinboloa, gaztelaniaz, frantsesez eta ingelesez ez bezala.

Euskaltzaindiaren 1971ko arau horretan ez da ezer esaten esplizituki sinboloaren eta zenbakiaren arteko tarteaz, baina halaxe dago idatzia testuan bertan, tarte bat utzita. EIMAren Ortotipografiak ere tarte bat uzteko gomendatzen du:

Ehunekoa digitoz idazten da, % sinboloaren eskuin aldean kopuru zehatza emanez eta bien artean hutsune bat utziz.

Halaxe arautua dago gaztelaniaz ere (RAEren 2010ko Ortografíaren 590. orrian dago jasota gomendioa. Kontuz, beraz, bestela ageri baita Diccionario panhispánico de dudasen —2005ekoa da azken hori, hau da, ortografia berria baino zaharragoa; horrenbestez, ortografia berrian jasotakoari jarraitu behar zaio—. Eta Fundéuk ere horixe bera gomendatzen du, tarte bat uztea).

Ingelesez, ostera, zenbakiaren eta sinboloaren artean tarterik ez uztea (12%) gomendatzen dute estilo-liburu ezagunenek. Adibidez, honela gomendatzen du The Chicago Manual of Style ospetsuak:

Note also that no space appears between the numeral and the symbol %.

Dena dela, AEBko Merkataritza Saileko NIST erakunde ofizialak (National Institute of Standards and Technology), Guide for the Use of the International System of Units (SI) gidaliburuan, honela dio:

7.10.2 %, percentage by, fraction

(...) When it is used, a space is left between the symbol % and the number by which it is multiplied [4: ISO 31-0]. (...)
Example: xB = 0.0025 = 0.25 % but not:  xB = 0.0025 = 0.25%

Frantsesari dagokionez, tipografia-arauak Inprimategi Nazionalak ezartzen ditu Frantzian, baina, puntu horri buruz, ez du ezer zehazten Lexique des régles typographiques en usage à l'Imprimerie nationale obrak. Nolanahi ere, l’Office québécois de la langue française erakundeak, bere Banque de dépannage linguistique ospetsuan, tartea jartzea gomendatzen du:

Espacement avant et après les principaux signes de ponctuation et autres signes ou symboles

Signe ou symbole: %. Avant: Une espace insécable. Après : Une espace.

Remarques et exemples: Des augmentations respectives de 8 % et de 7,25 %

Hala gomendatzen du Agence universitaire de la Francophonie erakundeak ere, eta bide horri jarraitzen dio, adibidez, frantsesezko Wikipediak.

Azkenik, nazioarteko ISO 31-0:1992(E) arauak ere hutsarte eta guztiko idazkera jasotzen du, euskarazko ordenaren alderantzizkoa proposatzeaz batera.

Hortaz, Elhuyarren gomendioa da euskaraz ehunekoak sinbolo-zenbaki hurrenkeran idaztea tartean hutsunea utzita: % 2.


Zer izen du Artizarrean aurkitu berri duten konposatuak? Fosf… zer? (2020-09-24)

Bizia Lurretik kanpo aurkitzeko aukerez mintzatzean, Marte izango da, seguru asko, gehienoi bururatuko zaigun lehen tokia. Planeta hori izan da ikertuena, bizia izateko kondizioak daudela pentsatu baita aspalditik. Garai batean bizia izan zelako aztarnak aurkitu bide dira, eta ikertze-arlo irekia da gaur egun.

Artizarra, berriz, bizirako ingurune ezin desegokiagoa dela aipatu da beti: berotegi-efektu handiaren ondorioz, atmosfera izugarri beroa da (464 °C-ko batez besteko tenperatura), ia urik gabea, eta azido sulfurikozko hodeiz estalita dago. Infernua.

Baina hara non duela gutxi jakin dugun ikertzaile-talde batek konposatu bat aurkitu duela Artizarraren atmosferan, eta, Lurrean substantzia hori prozesu biologikoen bidez baino sortzen ez denez, litekeena dela Artizarrean ere aktibitate biologikoaren seinale izatea.

Konposatuaren formula PH3 da, baina, albistea zabaltzeaz batera, izenaren inguruko zalantza agertu du hainbatek. Aurkikuntzaren egileek phosphine izena erabili dute, euskaraz fosfina dena. Hori da tradizio handiena duen izena, 1865etik erabiltzen dena.

Baina IUPACek, kimikako nomenklatura normalizatzeaz arduratzen den nazioarteko erakundeak, phospane hobetsi du, guretzat fosfano litzatekeena.

Izen "sistematikoa" da. Jacinto Iturbek ZTH-Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoko nomenklatura sarrerako artikuluan dioenez, izen sistematikoak "substantziaren estekiometrian oinarritzen dira", hau da, konposizioan, eta guraso-substantzia baten izenetik edo errotik abiatuta sortzen dira, aurrizkiak eta atzizkiak erabiliz. Adibidez, bi karbono dituen konposatu baten erroa et- da, eta hortik sortzen dira etano, etanol, azido etanoiko, eta abar.

Izen sistematikoez gain, IUPACek izen tribialak ere aipatzen ditu, hau da, tradiziozko izenak, eta haietako asko onartu egiten ditu. Adibidez, HCl konposatuaren izen sistematikoa klorano da, baina hidrogeno kloruro izena ere onartzen da (azido klorhidriko, berriz, zaharkitutzat jotzen da). Ez da hori, ordea, fosfina izenaren kasua, PH3 konposatua izendatzeko.

Horiek horrela, Elhuyarren gomendioa da IUPACen hautua aintzat hartzea eta fosfano erabiltzea, beste terminoen existentzia ukatu gabe. Irizpide hori erabili da Elhuyar aldizkarian argitaratu den albistean: Fosfanoa detektatu dute Artizarraren atmosferan.

Dena den, fosfina terminoa ez da beti baztertzekoa, terminoari adiera bat aitortu baitio IUPACek GoldBook-eko phosphine sarreran. Beraz, phosphane / phospine kontzeptu-bereizketa egin du. Zer dira orduan fosfina horiek? ZTHn honela daude definituta: "Fosfanoaren hidrogeno-atomo bat edo gehiago erradikal karbonatatuz ordezkatzean lortzen diren konposatu organikoen izen generikoa". Adibidez, CH3PH2 konposatuaren izena metilfosfina da.

Horrenbestez, honela moldatu dugu ZTHn konposatu hauen argazki osoa.

Ez dakigu Artizarrean egin den aurkikuntzak zer ibilbide izango duen Lurretik kanpoko biziaren bilaketan. Oraingoz, badakigu fosfanoa aurkitu dela; litekeena da etorkizunean fosfinak aurkitzea. Edo ez.

 


Gel hidroalkoholikoak eta hidroalkoholiko ez direnak (2020-09-10)

Bizitzen eta nozitzen ari garen pandemia-giro honetan, badira izar bihurtu diren produktu batzuk: maskara dugu ezagunena, zalantzarik gabe, baina bada beste bat, hura bezain etxeko bihurtu zaiguna: hidrogela edo gel hidroalkoholikoa, eskuak garbitzeko erabiltzen duguna ura eta xaboia eskura ez baditugu.

Produkturen bat (higienekoa, kosmetikakoa, sendagaia...) alkoholarekin nahastuta dagoenean, hidroalkoholiko adjektiboa erabiltzen da produktu hori kalifikatzeko. Hala, gel hidroalkoholikoa bere konposizioan alkohola duen gela da. Birizida izango bada, hau da, birusak hilko baditu, alkoholaren proportzioak % 60 edo handiagoa izan behar du.

Gelak alkoholik ez badu, ez da hidroalkoholikoa. Gel guztiak, beraz, ez dira hidroalkoholikoak. Alkohola dutenak gel hidroalkoholikoak badira, nola izendatzen ditugu alkoholik ez dutenak, hidroalkoholikoak ez direnak?

Erraza da: gel ezhidroalkoholikoak.

Izan ere, ez partikula adjektiboei ezkerretik lotzen zaie marratxo baten bidez.

Bai hizkuntza arruntean: misio ez‑laburrak, afari ez‑txarra, esku ez‑garbiak, gorputz ez‑liraina...

Bai hizkuntza teknikoan: distortsio ez-lineala, altzairu ez-magnetikoa, aminoazido ez‑esentziala, anplifikadore ez‑inbertsorea, antiinflamatorio ez‑esteroidea, bakterio ez‑patogenoa, tratamendu ez‑automatizatua, elikagai ez‑galkorra, energia ez‑mekanikoa, erradiazio ez‑ionizatzailea, esmalte ez‑toxikoa, eztul ez‑emankorra, hezkuntza ez‑arautua, hizkuntzaren erabilera ez‑sexista, karbono ez‑organikoa, eragiketa ez‑finantzarioa, publizitate ez‑zilegia, zirkulazio ez‑jarraitua...

Badira, dena dela, tradizioz loturik idazten diren gutxi batzuk, oso ezagunak. Hauek dira salbuespenak: ezatsegin, ezaxola, ezberdin, ezegoki, ezegonkor, ezeroso, ezezagun, ezgai, ezilkor, ezohiko, ezikasi, ezjakin. Haietako batzuek badute sinonimoa (ezaxola = axolagabe, ezberdin = desberdin, ezegoki = desegoki, ezeroso = deseroso, ezezagun = ezagungabe, ezjakin = jakingabe).

Adjektiboa aditz-partizipio bat bada, badugu euskaraz, bestalde, beste bide bat ideia bera adierazteko: adjektiboari ezkerretik ez partikula marratxoz lotu beharrean, eskuinetik gabe hitza zuzenean lotzea. Adibidez, kimikan, disoluzio aseak eta disoluzio asegabeak erabiltzen da, eta disoluzio ez-aseak ia ez da erabiltzen, ezinezkoa ez bada ere. Beste hauek ere oso erabiliak dira:

bukatugabea, burutugabea, heldugabea, jokatugabea, landugabea, ohitugabea, ondugabea, osatugabea, ukigabea, zehaztugabea.

Gutxi batzuetan, dena dela, biak erabiltzen dira esanahi berarekin, erabileran ez baita bat finkatu edo erabat nagusitu: jokatugabea / ez‑jokatua, zehaztugabea / ez‑zehaztua, burutugabea / ez‑burutua.


Ezin baita edozer eman (2020-07-29)

Gauza ederra da eskuzabaltasuna, baina «ematen den» guztia ez genuke ontzat hartu behar; esate baterako, koronabirus-kasuak, hildakoak…

«Eman» aditzak adiera asko ditu euskaraz; Euskaltzaindiaren Hiztegiak, adibidez, 14 jasotzen ditu. Bada, ordea, testuetan agertzen den adiera bat Euskaltzaindiak berariaz gaitzetsia duena, eta pandemia baten gisa zabaldu dena. DRAEren arabera gaztelaniazko «dar» aditzak duen 49. adiera:

Ohar hau ageri da Euskaltzaindiaren Hiztegian, eman sarreran:

Eta hara zer dioen Euskara Batuaren Eskuliburuak ere:

Hortaz, ez dira zuzenak euskarazko hedabideetatik azkenaldian jasotako adibide hauek:

*3 hildako eta 9 positibo berri eman dira Hego Euskal Herrian.

*Guztira 5.137 PCR kasu eman dira koronabirusaren pandemia hasi zenetik.

*Bezperako datuekin alderatuta, beste 399 kasu eman dira azken 24 orduetan.

*Araban berriz, 444 kasu eman dira, eta 191 lagun daude ospitalean.

*Izan ere, gaitza hasi zenetik, atzo izan zen positiborik gehien eman den eguna. Azken 24 orduetan 106 mila kasu eman dira.

Adi, beraz. «Eman eta zabal zazu», bai, baina, ematekotan, ez edozer! :-))

 


 

Zer da, zer da… aurpegia eta sudurra estaltzeko zer hori? (2020-07-15)

Txapinak eranztearekin batera jantzi beharko omen dugu laster, eta ezin izango omen dugu kendu harik eta etxera itzultzen garen arte. Bai, bai, sudurra eta ahoa estaltzeko erabiltzen dugun zer horretaz ari gara, baina nola du izena? Maskarilla, maska, maskara, musuko…?

Gaztelaniaz, errotu samar dago mascarilla. Frantsesez, masque nagusitzen da. Ingelesez, (face) mask darabilte. Eta euskaraz?

Euskaraz, gauza bitxia gertatu zaigu. Orain arte, maskara zen hiztegi eta testu gehienetan ageri zen ordain ia bakarra, baina beste hitz bat entzuten da bolo-bolo: musuko.

Dirudienez, Patxi Saez soziolinguistak hala erabiltzeko proposatu zien Berriako eta ETBko euskara-arduradunei, euskarak “bereago” duen hitza delakoan, eta joera garbizale horrek arrakasta izan du, nonahi entzuten baita orain musuko.

Argi dago euskaraz ondo osatutako hitza dela (musu + ko), eta hala azaldu zuen Adolfo Arejita euskaltzainak Euskadi Irratian (2020-04-20).

Beraz, ez dugu arazorik ikusten musuko erabiltzeko. Baina ez dugu ahaztu behar maskara nazioarteko hitza dela eta, hortaz, euskarazko hitza ere badela. Testu teknikoetan, maskara da nagusi orain ere euskaraz.

Euskaltzaindiaren Hiztegian ez da ageri musuko oraindik, eta oraintsu gehitu diote darabilgun adiera maskara hitzari: «Ahoa eta sudurra estaltzen dituen babesgarria, agente patogenoetatik, toxikoetatik edo hautsetik babesteko erabiltzen dena». Euskaltermen ere ez da ageri musuko. Labayru hiztegiak, ordea, biak jasotzen ditu, maskara eta mosuko/musuko. Berriaren estilo-liburuak ere jasoa du maskara; ez, ordea, musuko.

Eta Elhuyarren zer?

Bere garaian, sakelako eta sega-poto zabaldu ziren telefono mugikorra izendatzeko, eta jasoak ditugu gure hiztegietan; herri-hizkerako hitz gisa lehena, eta lagunarteko gisa bigarrena. Beharbada, ez legoke gaizki gauza bera egitea musuko hitzarekin.

Testu zientifiko-teknikoetan, maskara erabiltzea gomendatzen dugu. Gainerakoetan, ez dugu arazorik musuko onartzeko.


Nola idatzi eta deklinatu COVID-19 (2020-07-02)

Azken hilabeteotan gu guztion bizimodua hankaz gora jarri du mundu osoan zabaldu eta pandemia bat eragin duen gaitz batek. 2019-nCoV arnas gaixotasun akutu du izen osoa gaixotasunak, baina ingelesezko coronavirus disease 2019ren akronimoa zabaldu da hizkuntza gehienetan hura izendatzeko: COVID-19 (CO = corona; VI = virus; D = disease; 19 = 2019). Eta halaxe erabiltzea gomendatzen dugu euskaraz ere.

Izen luzeago baten akronimoa izanik, maiuskulaz idaztea dagokio, eta marratxoa jartzen dugu letren eta zenbakien artean. Hizkuntza batzuetan, ordea, erabileraren erabileraz, minuskularako bidea egiten hasi da. Hala, ingelesez eta gaztelaniaz, esate baterako, Covid-19 eta covid-19 idazkerak ere ikusten dira, biak, baina gaztelaniaz covid-19 idaztea gomendatzen du Fundéuk.

Bere garaian, gauza bera gertatu zen hartutako immunoeskasiaren sindromearekin. Izen osoaren akronimo gisa, HIES erabiltzen zen hasieran, baina badira urte batzuk hies idazkera nagusitu dela.

Kasu honetan ere ez da harritzekoa bide hori egitea. Berria da oraindik, ordea, eta, orain arteko erabilera ikusita, maiuskulaz idaztea gomendatzen dugu euskaraz: COVID-19.

Beraz, argi dago zein duen izena gaitzak eta nola idaztea komeni den, baina esaldi barruan zer? Nola deklinatu behar dugu? Bada, gainerako gaixotasunak bezala, izen arrunt gisa erabiltzekoa da. Hona adibide batzuk:

«COVID-19a dela eta, bertan behera gelditu dira ekitaldiak».

«Azkeneko 24 orduetan COVID-19 gaitzak ez du inor hil Euskal Herrian»

«COVID-19aren pandemiak proiektu aeroespazialen bilakaera ere baldintzatu du»

«Haiek erakutsi digute nola egin aurre COVID-19ari adorez»