Use of cookies. This website uses cookies to facilitate browsing. If you continue browsing, we will assume that you are giving your consent for these cookies to be used. For further information, please check out our cookie policy.

#ElhuyarrenGomendioak

Posted on 28.01.2021 in the Noticias category

ERE: lokailu txikia, eta bihurria ere… bai! (2021-02-18)

Hiru letra baino ez dira, baina hamaika buruhauste eragiten ditu ere lokailuak. Izan ere, esaldi barruan, ezin da edonon kokatu, eta, kokapenaren arabera, esaldiaren esanahia aldatzen du gainera.

Euskaltzaindiak ez du berariazko araurik eman honetaz, baina jasoa dago Euskara Batuaren Eskuliburuan eta Euskaltzaindiaren beraren beste lan batzuetan ere, hala nola Jagoneten eta EGLUn. Euskalki guztietan berdin samar erabiltzen da (Iparraldean bestelako moldeak badiren arren), eta erabilera estandarizatua dagoela esan liteke. Adibide batzuen bidez azaltzen saiatuko gara (gorriz, baztertzekoak iruditzen zaizkigunak).

Pandemia-garaiotan, inoiz baino gehiago, lagunekin egoteko premian gaude, eta adibide egokiak sortzeko parada eskaintzen digu kuadrillako afari behinolako haietako batek.

Demagun afaria egitekoak garela kuadrillan…

Mikel etortzekoa da. *Jon ere. *Nerea etorriko da ere. Igone ere etorriko da. Andoni ere bai. Baita Ainara ere.

Mikelek sagardoa ekarriko du. *Jonek sagardoa ekarriko du ere. *Nereak sagardoa ere ekarriko du (sagardoa Mikelek bakarrik ez, Nereak ere ekarriko duela esan nahi baldin bada). Igonek ere sagardoa ekarriko du. *Andonik ere. Andonik ere bai.

(Sagardoaz gain) Mikelek ardoa ere ekarriko du. *Mikelek ardoa ekarriko du ere. *Mikelek ere ekarriko du ardoa.

Nerea etorri zen azkena egin genuen afarira, eta *ere etorriko da hurrengora. *Hurrengora etorriko da ere. Hurrengora ere etorriko da.

Ez dakigu afaria non egin. Nerearen etxean egin dezakegu. *Andonirenean egin dezakegu ere. Mikelenean ere egin dezakegu. *Ere egin dezakegu jatetxe batean. *Jonen baserrian ere baita. Baita Igoneren elkartean ere. *Ainararen terrazan ere. Ainararen terrazan ere bai.

Emendiozko lokailua da ere, eta erreferentzia bat gehitzen dio aurreko esaldian emandako informazioari, zehazki ezkerraldean duen osagaiak aditzera ematen duena.

Ondorengo esaldi hauek denak dira zuzenak, baina ez dute gauza bera esan nahi. Ikusten duzue aldea?

Mikelek gaur postrea ekarriko du. Nik gaur postrea ekarriko dut.

Nik ere gaur postrea ekarriko dut. (Mikelek eta biok ekarriko dugu postrea)

Nik gaur ere postrea ekarriko dut. (Aurreko afarian ere postrea ekartzea egokitu zitzaidan niri)

Nik gaur postrea ere ekarriko dut. (Ogia ekarriko dut, eta postrea ere bai)

Nik gaur postrea ekarri ere egingo dut. (Postrea erosteaz gain, ekarri ere egingo dut)

Ikasiko dugu ere ondo erabiltzen, eta etorriko da kuadrillako afariak egiteko garaia ere. Bai horixe!


Txertoen (eta hizkuntzaren) eraginkortasuna (2021-01-28)

Azken hilabeteotan, txerto da, ziurrenik, gehien entzuten diren hitzetako bat, nola komunikabideetan hala herritarren arteko solasaldietan. Eta, txertoei lotuta, haien eraginkortasuna ere izan ohi dugu berbagai, hau da, zer gaitasun duen txerto-mota bakoitzak COVID-19ari aurre egiteko. Honela zioen, adibidez, Jone Markuleta kazetariak Bizi Baratzea webgunean:

“Pfizerrena baino eraginkorragoa eta hotzean kontserbatzeko eta garraiorako errazagoa izango den txertoa iragarri du AEBetako Moderna konpainia farmazeutikoak.” (2020-11-17)

Eta honela jaso zuten, berriz, Eta Kitto webgunean:

Moderna-txertoak bi dosi behar ditu, eta bereziki eraginkorra da 65 urtetik beherakoentzat. (2021-01-14)

Nolanahi ere, COVID-19a gure artean zabaldu zenetik, hizkuntza espezializatuagoaren beharra sentitu dugu askotan, gauzak zehaztasun handiagoz adierazteko premia. Eta, nola ez bada, eraginkortasunarekin ere beste hainbeste gertatzen ari zaigu. Izan ere, zer eman nahi dugu aditzera, egiaz, eraginkortasuna esaten dugunean? Beti gauza bera adierazteko erabiltzen dugu? Zer ezkutatzen da hitz ustez garden baina egiaz lauso horren atzean?

Bada, botikei dagokienez –eta haien artean daude, noski, txertoak–, hizkuntza orokorreko eraginkortasun hitzak hiru kontzeptu zehatz eta bereizi adieraz ditzake: efikazia, efektibitatea eta efizientzia. Hizkuntza arruntean, maiz nahasian erabiltzen ditugu termino horiek, hirurak ere eraginkortasun lauso horren sinonimotzat hartuta, eta erabilera zehaztugabe horrek ez du izaten, normalean, aparteko ondoriorik. Halere, gaur egun bizi dugun osasun-egoera dela eta, askotan ezinbestekoa eta komenigarria izaten da kontzeptuak ondo bereiztea, eta medikuntzaren alorretik kanpora ere hango terminologia erabiltzea. Horretan saiatu da berriki Ana Galarraga, Koronabirusaren gakoak saioan, eta horretan saiatuko gara gu ere hemen.

Efikaziak botikaren onura neurtzen du egoera egokienean. Hori gertatzen da, adibidez, saio klinikoetan, non hasieratik bukaeraraino prozesu guztia erabat kontrolpean baitago: zenbateko dosia ematen den; nola ematen den; bi dosi hartu behar badira, zenbat denbora igarotzen den lehenengotik bigarrenera. COVID-19aren aurkako txertoen kasuan, batzuek % 90etik gorako eraginkortasuna dute; hau da, txerto hori hartu dutenen artean, % 90 baino gehiago daude babestuta COVID-19 birusaren aurrean.

Efektibitateak, berriz, neurtzen du zenbateko onura eragiten duen botikak egoera errealean, hau da, populazio zabalak hartzen duenean. Efikazia baino txikiagoa izaten da, noski, egoera ez baita izaten ideala, hau da, laborategikoa. Efektibitatea neurtzeko, kontuan hartu behar dira, besteak beste, txertoa hartzen duenaren osasun-egoera eta haren egoera soziala, benetan hartzen duen dosia, bigarren dosia behar den garaian hartzen duen eta abar.

Azkenik, efizientzia dugu, faktore ekonomikoak ere kontuan hartzen dituena. Kasu honetan, txertoak dakarren onura eta txertoak duen gastua alderatzen dira. Esate batera, gerta daiteke txerto bat oso eraginkorra izatea baina oso garestia; kasu horretan, ezin izango litzateke zabaldu munduko toki guztietara, eta, beraz, txerto horren efizientzia oso txikia izango litzateke.

Elhuyarren Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoan, honela bereizita dauzkagu hiru kontzeptuak:


Megak eta gigak ez dira ezeren unitateak, eta Mb eta MB oso unitate desberdinen sinboloak dira (2021-01-13)

Telefonia-operadoreen publizitatea noranahikoa eta noiznahikoa da; erasoa atergabea da, eta nekez egin dakioke aurre. Ekinaren ekinez eta errepikapenaren errepikapenez, gure burmuinetara iristen dira, modak ezartzen dituzte eta hizkuntza aldrebesten digute, zer esaten ari garen ez jakitera iristeraino.

Esango dizute testuinguruak beti argitzen duela esanahia, baina, galdetzen hasiz gero, zalantzak azaleratzen dira.

Igaro berri diren eguberriotan, adibidez, giga eta mega hitzen festa izan dugu. Bat gigak oparitzen, beste bat ez dakit zenbat megako zuntz optikoa eskaintzen...

Hona hemen lau kontzeptu garbi izan behar ditugunak, zertaz ari garen jakingo badugu eta ganoraz idatziko badugu:

1- giga eta mega ez dira unitateak, unitateekin batera erabiltzen diren multiploak adierazteko aurrizkiak baizik. Baionatik Bilbora 155 kilometro daude edo nire telefonoa 16 zentimetro luze da esaten dugu, eta inork ez du esaten Baionatik Bilbora 155 kilo daude edo nire telefonoa 16 zenti luze da.

Hau da, giga eta mega hitzek zerbaiten mila eta zerbaiten milioi bat adierazten dute, hurrenez hurren, baina, zerbait hori zer den zehazten ez badugu, ez dugu adierazi zertaz ari garen.

2- Informazioaren unitaterik oinarrizkoena bita da, eta haren sinboloa b da. Bada beste unitate bat, bytea, zortzi bitez osatua, eta haren sinboloa B da. Aski unitate txikiak direnez, multiploekin batera erabiltzen dira gehienetan, eta bakoitzak bere sinboloa du: megabit (Mb), gigabit (Gb), megabyte (MB), gigabyte (GB)...

Ez ditugu nahastu behar bi unitateok (1 MB ≠ 1 Mb). Izan ere, megabit bat (1 Mb) milioi bat bit dira, baina megabyte bat (1 MB) zortzi milioi bit dira: 1 MB = 8 Mb.

3- Oso kontzeptu garrantzitsua da datu-transferentziaren abiadura edo datu-emaria: denbora-unitateko transferitzen den informazio-kantitatea. Interneteko konexioaren abiaduraz ari garenean, datu-transferentziaren abiadura neurtzeko unitaterik erabiliena segundoko megabita da (Mb/s edo Mbps). Horregatik, inon entzuten edo irakurtzen badugu “600 megako zuntz optikoa” dagoela, pentsatu behar dugu segundoko 600 megabiteko datu‑transferentzia ematen duen zuntz optiko bat dela. Ez dezala inork pentsa segundoko 600 megabyteko transferentzia esan nahi duela (gehienez ere segundoko 75 megabyte izan litezke: 600/8 = 75).

Eta ez da zaila nahastea: izan ere, datuak biltegiratzeko gailuen arteko datu-transferentzia neurtzeko, ohikoa da kB/s eta MB/s unitateak erabiltzea (kilobyte segundoko eta megabyte segundoko, hurrenez hurren). Adibidez, fitxategiak ordenagailuko disko batetik beste batera pasatzean, ordenagailuak adieraz dezake 25 MB/s-ko abiaduran ari dela transferitzen.

Bestalde, telefonoan “10 giga” gehiago doan izango ditugula irakurtzen badugu, pentsatu behar dugu “10 gigabyte” (10 GB) —informazioa, datuak— Internet bidez gure telefonora deskargatzeaz edo telefonotik norabait kargatzeaz ari dela; alegia, datu-kopurua da, eta horrek ez du zerikusirik datu horien karga- edo deskarga-abiadurarekin.

4- Esan dugu mega edo giga bakarrik erabiltzea, unitatea aipatu gabe, desegokia dela. Hori bezain desegokia da unitate bat ez dagokion magnitude bati aplikatzea. Eta hori ere gertatzen ari da. Adibidez, “600 Mb-eko zuntz optikoa” edo “600 Mb-eko abiadura” esatea edo idaztea desegokia da, zuntz optikoa ez baita informazioa metatzeko gailu bat, informazioa transferitzeko bide bat baizik. Alegia, informazioa metatzeko gailu baten edukiera —hala nola disko batena edo USB memoria batena— 600 Mb izan daiteke (oso txikia, gaur egun), baina, zuntz optiko bati buruz ari garela, “600 Mb/s-ko zuntz optikoa” edo “600 Mb/s-ko abiadura” esan edo idatzi behar da.

Hau da, “600 Mb-eko abiadura” esatea edo idaztea zuntz optikoari dagokionez, atleta bati dagokionez “10 m-ko abiaduran” doala esatea edo idaztea bezain desegokia da: “600 Mb/s‑eko abiadura” (segundoko 600 megabiteko abiadura) eta “10 m/s-ko abiadura” (segundoko 10 metroko abiadura) dira adierazpen zuzenak.

 

Kontzeptua (magnitudea)

Unitate soilak

Unitateak multiploekin

Informazio digitala

bit (sinboloa: b)

byte (sinboloa: B)

1 B = 8 b

kilobit (kb), megabit (Mb), gigabit (Gb)

kilobyte (kB), megabyte (MB), gigabyte (GB)

Datu-emaria edo informazioa transferitzeko abiadura

bit segundoko

(sinboloa: b/s edo bps)

Interneteko konexioaren abiadura komertziala (gaur egun):

megabit segundoko (Mb/s edo Mbps)

Gailuen arteko datu-transferentziaren abiadura komertziala (gaur egun):

kilobyte segundoko (kB/s)

megabyte segundoko (MB/s)


Hurbilekoak… edo ez hainbeste (2020-12-18)

2020 urte bitxi honetako Gabonak ate-joka ditugu dagoeneko, eta agintariek zer erabakiko zain pasatu ditugu azken asteak. Aski errealitate desberdinak izango ditugu Euskal Herrian. Iparraldean, itxialdia zertxobait malgutu badute ere, ostalaritzak eta kultur ekitaldiek geldirik jarraitu beharko dute, urtarrilaren 20ra bitartean, gutxienez. Aldiz, Hegoaldean, murriztapenekin bada ere, taberna eta jatetxeak martxan dira oraingoz, eta badirudi egun seinalatuetan senideak eta hurbileko pertsonak bisitatzera joateko aukera izango dugula.

Zer da, baina, hurbileko edo gertuko pertsona izatea? Espainiako osasun-ministroak horren berri eman zuen unean bertan sortu zen zalantza; izan ere, gaztelaniazko «allegado» edo «personas allegadas» kontzeptua erabili zuen, eta ez da zehatz-zehatza, izatez.

Gaztelaniazko hiztegietara joz gero, Real Academia Españolaren Diccionario de la Lengua Españolan honela definitzen dute: «Persona cercana o próxima a otra en parentesco, amistad, trato o confianza». Beraz, familiako kide, senide edo ahaideez gain, lagun minak edo hurbileko pertsonak ere barne hartzen ditu kontzeptu horrek.

Euskarazko ordain egokia zein ote den bila ibili gara, eta hauxe topatu dugu gaztelania-euskara hiztegi elebidunetan:

Frantsesez, berriz, «proches» esaten diete.

Ñabardurak ñabardura, hiztegi horiek guztiek irtenbide bertsuak proposatzen dituzte euskararako: senide edo familiakoa izatea, baita hurbileko izatea ere.

Eusko Jaurlaritzaren azken dekretuaren euskarazko bertsioan eta hedabideetan «hurbileko» hitza erabili dute, eta hori gailendu da besteen artean gaztelaniazko «allegado/a» adierazteko. Beraz, hori erabiltzea proposatzen du Elhuyarrek.

Bakarrik edo senideekin nahiz hurbileko pertsonekin batera, ahalik eta ondoen igaro festak. Eguberri on eta urte berri on guztioi!


Sinboloetan, letra xeheak eta larriak ez daude aukeran:
Km, Kg, KW sinbolorik ez! (2020-11-24)

Maiz askotan, unitateak erabiltzean, oso zenbaki handiak edo txikiak gertatzen dira. Adibidez, ez litzateke egokia edo praktikoa izango Baionatik Iruñerainoko distantzia edo ile baten diametroa metrotan adieraztea, edo automobil baten pisua gramotan, edo fabrika batean instalatutako potentzia wattetan. Horregatik, unitateen multiploak eta azpimultiploak erabiltzen dira, sistema metriko hamartarraren araberakoak.

Unitateen multiploak eta azpimultiploak adierazteko, aurrizkiak gehitzen zaizkie unitateen izenei (adibidez, mikro-, mili-, zenti-, dezi-, deka-, hekto-, kilo-, mega-, giga-...). Hala, milimetroa, kilometroa eta abar erabiltzen dugu, oso zenbaki handirik edo txikirik erabili beharrik ez izateko.

Multiplo edo azpimultiplo batez eratutako unitate-izenak hitz arruntak dira; hizkuntza bakoitzaren ortografiaren arabera idazten dira (euskaraz kilometro, gaztelaniaz kilómetro, frantsesez kilomètre, italieraz chilometro, portugesez quilômetro, ingelesez kilometre...), letra larriz edo xehez hasita, dagokienaren arabera. Adibidez, testu baten hasieran edo puntu baten ondoren, letra larriz hasita idazten dira.

Nazioarteko unitate-sisteman, hala unitateek nola haiekin batera erabiltzen diren azpimultiploek eta multiploek sinbolo normalizatuak dituzte. Hau da, idazkera sinbolikoa batuta dago nazioartean, unibertsala da. Unitateen eta aurrizkien ortografia aldatu egiten da hizkuntzatik hizkuntzara, baina sinboloena ez: hizkuntza guztietan berdin idazten dira, aldaezinak dira.

Aurrizki horietako batzuen sinboloak letra xeheak dira (mili-: m; zenti-: c; kilo-: k; eta abar), eta beste batzuk, berriz —1.000.000 edo gehiago adierazten dutenak—, letra larriak (mega-: M; giga-: G; tera-: T; eta abar). Sinboloak dira, aldaezinak dira. Beraz, aurrizkien sinboloak ezin dira letra larriz edo letra xehez jarri testuan duten posizioaren arabera edo norberaren gogoaren arabera.

Hala, kilo- aurrizkiaren sinboloa k da (xehea), eta ez K (larria). Adibidez, testuan zer posizio duen, kilogramo (ohiko testuetan, esaldiaren hasieran ez badago) edo Kilogramo (ohiko testu batean, baldin eta testuaren lehen hitza bada edo puntu baten ondoren gertatzen bada) edo KILOGRAMO (adibidez, dena letra larriz idatzia duen izenburu batean) idatziko dugu, baina unitate hori adierazten duen sinboloa kg izango da beti, eta ezin da Kg edo KG idatzi. Ortografia-akatsa da Kg, Km edo KW idaztea kilogramo, kilometro edo kilowatt adierazteko, hurrenez hurren. Idazkera bakarra dute: kg, km eta kW, euskaraz zein erdaraz.

Gainera, sinboloa gaizki idazteak, batzuetan, erabat aldatzen du esanahia. Adibidez:

1 mm = 0,001 metro (milimetroa) / 1 Mm = 1.000.000 metro (megametroa)

1 pm = 10–12 metro (pikometroa) / 1 Pm = 1015 metro (petametroa)

1 zm = 10–21 metro (zeptometroa) / 1 Zm = 1021 metro (zetametroa)

1 ym = 10–24 metro (joktometroa) / 1 Ym = 1024 metro (jotametroa)


Koronabirusa detektatzeko frogprobak (2020-11-12)

Zuri ere egin dizute PCR froga? Egitekotan, proba edo testa egingo zizuten, noski!

Izan ere, zerbait egia dela finkatzeko edo egiaztatzeko balio duena da froga; medikuek eta gainerako osasun-langileek gaitza detektatzeko egiten dituztenak, ordea, probak edo testak dira.

COVID-19 gaitzaren kasuan, hiru proba edo test egiten ari dira nagusiki:

-          PCR probak edo PCR testak

-          Antigeno-probak edo antigeno-testak

-          Antigorputz-probak edo antigorputz-testak

Izen horiek dira nagusi, eta horiexek erabiltzea gomendatzen du Elhuyarrek, baina ez zaizkigu baztertzekoak iruditzen antigenoen test, antigenoen proba, antigorputzen proba eta antigorputzen test izendapenak ere.

PCR probek birusaren RNA detektatzen dute, eta oso fidagarriak dira. Norbait infektatua dagoen edo ez adierazten dute.

Antigeno-probek birusaren kanpoaldeko proteina batzuk detektatzen dituzte. Fidagarritasun txikiagoa dute, baina PCR probak baino azkarragoak dira. Antigeno-probek ere norbait infektatua dagoen edo ez adierazten dute.

Antigorputz-probak odol-analisi bidez egiten dira. Bi motatakoak daude: M immunoglobulina detektatzen dutenak eta G immunoglobulina detektatzen dutenak. Lehena agertzeak adierazten du gaitza aktibo dagoela. Bigarrenak, gainera, frogatzen du gorputzak gaitza gainditu duela eta defentsak sortu dituela.

Proba edo test bakoitzari buruzko azalpen zientifikoa, hemen, Ana Galarraga Aiestaranen eskutik.


Aniztasuna ez baita beti funtzionala (2020-10-29)

Hainbat testutan irakur daiteke dibertsitate funtzional terminoa; beste hainbatetan, aniztasun funtzional. Lexikoaren Behatokiaren corpusean, esaterako, honela banatuta daude bien agerpen-maiztasunak: 35 / 25. Zein da egokia edo egokiena? Nola definitzen da?

Historia pittin bat egiteko, esan behar da hizpide duguna desgaitasun terminoaren alternatiba gisa sortua dela (eta esparru batzuetan lehenetsia), eta desgaitasun bera ere (termino ofiziala, nolabait esateko) ez dela sortu zaharra, ezgaitasun, gutxiagotasun, elbarritasun, minusbaliotasun eta beste baino egokiagotzat jorik. EUSKALTERMeko fitxa batzuetan («mugitzeko desgaitasun» fitxan, esaterako) ohar hau ageri da, EAEko Terminologia Batzordearena (2009): «Hemen duzu eskura Terminologia Batzordeak discapacidad-handicap-disability terminoen ordain gisa desgaitasun hobesteko erabilitako normalizazio-txostena».

EUSKALTERMen bertan, ba ote dugu erantzunik aniztasun/dibertsitate funtzional zalantzarako, edo informazio osagarririk? Bada, bai:

Definizio horretan dugu terminoaren gako nagusietako bat: “(…) gehienek dituzten funtzionalitate edo gaitasunez bestelakoak dituen pertsonaren tasuna” (azpimarra gurea da). Terminoa proposatu zen garaian (2005) gaztelaniaz idatzitako azalpen honetan1 ideia horixe ageri da (berriz ere, azpimarra gurea da): «La palabra diversidad viene definida en el Diccionario de la Real Academia de la Lengua como: “diversidad. (Del lat. diversĭtas, -ātis). 1. f. Variedad, desemejanza, diferencia”. Con esa palabra queremos reflejar exactamente eso, la diferencia, la desemejanza con lo que es habitual en la mayoría estadística de la especie humana».

Beraz, terminoak bestelakotasuna adierazten badu, aniztasun hitza ez dugu egokia, ugaritasuna adierazten du eta.

Testuinguru batzuetan, zentzuzkoa izan daiteke «pertsonen artean aurkitzen den aniztasun funtzionala» esatea, «funtzionalitate-moten ugaritasuna» adierazteko; baina, pertsona batez ari garela, uste dugu ez dela semantikoki oso egokia «aniztasun funtzionala» duela esatea, are gutxiago «ugaritasuna» gabe «bestelakotasuna» bada transmititu nahi den adiera.

EUSKALTERMen ez ezik, Elhuyar Hiztegian ere dibertsitate funtzional dago jasoa.

Nolanahi ere, termino berri honen inguruko adostasuna ez da erabatekoa arloko espezialisten artean. Hala dio, behintzat, Termcat terminologia-zentroko blogak 2018ko Diversitat funcional o discapacitat? artikuluan.

D’un temps ençà se sent parlar de diversitat funcional, forma que algunes persones han proposat que substitueixi el terme discapacitat, però que no té, tanmateix, l’acord de tot el sector. Si analitzem aquesta denominació des del punt de vista lingüístic, diversitat funcional es podria definir, basant-nos en el diccionari normatiu, com la qualitat de funcionar de manera diversa. Això es pot considerar aplicable a tot el gènere humà: les persones som diverses en tot, en el nostre aspecte físic, en la manera de moure’ns, la manera de pensar, la manera d’expressar-nos. Les persones amb diversitat funcional, doncs, som totes les persones, perquè la diversitat funcional és una característica inherent a l’ésser humà. Aleshores, sembla que no serveix per a referir-se a un col·lectiu concret.

Horrenbestez, litekeena da hemendik denbora batera adierazmolde hau berraztertzea eta bestelako proposamen bat agertzea, lehen aipatutako minusbaliotasun, gutxiegitasun, desgaitasun eta enparauei gertatu zaien bezala. Bitartean, ordea, dibertsitate funtzional erabiltzea da Elhuyarren gomendioa, eta horretarako arrazoiak zein diren azaltzen saiatu gara lerro hauetan.

 

1 Javier Romañach, Manuel Lobato: “Diversidad funcional, nuevo término para la lucha por la dignidad en la diversidad del ser humano”. Foro de Vida Independiente.
 

Ehunekoak, portzentajeak, portzentaiak… (2020-10-14)

Euskaltzaindiaren Hiztegian, sarrera dira ehuneko eta portzentaje hitzak; ez, ordea, portzentaia. Elhuyar hiztegietan portzentaia bilatuz gero, portzentaje sarrerara bideratzen gaituzte. Argi dago, beraz: % sinboloaren bidez adierazten diren “kopuruak” ehunekoak edo portzentajeak dira, ez portzentaiak.

Eta non eta nola erabili behar da sinbolo hori? Zenbakiaren aurretik? Ondoren? Zenbakiari lotuta? Bereiz?

Euskaltzaindiak hauxe baino ez du esan arauetan:

Ehuneko hainbeste adierazteko marka, zenbakiaren aurretik jar bedi. Adibidez: % 5 = ehuneko bost (Euskera, XVI, 1971).

Argi dago, beraz, euskaraz zenbakiaren aurretik jartzekoa dela sinboloa, gaztelaniaz, frantsesez eta ingelesez ez bezala.

Euskaltzaindiaren 1971ko arau horretan ez da ezer esaten esplizituki sinboloaren eta zenbakiaren arteko tarteaz, baina halaxe dago idatzia testuan bertan, tarte bat utzita. EIMAren Ortotipografiak ere tarte bat uzteko gomendatzen du:

Ehunekoa digitoz idazten da, % sinboloaren eskuin aldean kopuru zehatza emanez eta bien artean hutsune bat utziz.

Halaxe arautua dago gaztelaniaz ere (RAEren 2010ko Ortografíaren 590. orrian dago jasota gomendioa. Kontuz, beraz, bestela ageri baita Diccionario panhispánico de dudasen —2005ekoa da azken hori, hau da, ortografia berria baino zaharragoa; horrenbestez, ortografia berrian jasotakoari jarraitu behar zaio—. Eta Fundéuk ere horixe bera gomendatzen du, tarte bat uztea).

Ingelesez, ostera, zenbakiaren eta sinboloaren artean tarterik ez uztea (12%) gomendatzen dute estilo-liburu ezagunenek. Adibidez, honela gomendatzen du The Chicago Manual of Style ospetsuak:

Note also that no space appears between the numeral and the symbol %.

Dena dela, AEBko Merkataritza Saileko NIST erakunde ofizialak (National Institute of Standards and Technology), Guide for the Use of the International System of Units (SI) gidaliburuan, honela dio:

7.10.2 %, percentage by, fraction

(...) When it is used, a space is left between the symbol % and the number by which it is multiplied [4: ISO 31-0]. (...)
Example: xB = 0.0025 = 0.25 % but not:  xB = 0.0025 = 0.25%

Frantsesari dagokionez, tipografia-arauak Inprimategi Nazionalak ezartzen ditu Frantzian, baina, puntu horri buruz, ez du ezer zehazten Lexique des régles typographiques en usage à l'Imprimerie nationale obrak. Nolanahi ere, l’Office québécois de la langue française erakundeak, bere Banque de dépannage linguistique ospetsuan, tartea jartzea gomendatzen du:

Espacement avant et après les principaux signes de ponctuation et autres signes ou symboles

Signe ou symbole: %. Avant: Une espace insécable. Après : Une espace.

Remarques et exemples: Des augmentations respectives de 8 % et de 7,25 %

Hala gomendatzen du Agence universitaire de la Francophonie erakundeak ere, eta bide horri jarraitzen dio, adibidez, frantsesezko Wikipediak.

Azkenik, nazioarteko ISO 31-0:1992(E) arauak ere hutsarte eta guztiko idazkera jasotzen du, euskarazko ordenaren alderantzizkoa proposatzeaz batera.

Hortaz, Elhuyarren gomendioa da euskaraz ehunekoak sinbolo-zenbaki hurrenkeran idaztea tartean hutsunea utzita: % 2.


Zer izen du Artizarrean aurkitu berri duten konposatuak? Fosf… zer? (2020-09-24)

Bizia Lurretik kanpo aurkitzeko aukerez mintzatzean, Marte izango da, seguru asko, gehienoi bururatuko zaigun lehen tokia. Planeta hori izan da ikertuena, bizia izateko kondizioak daudela pentsatu baita aspalditik. Garai batean bizia izan zelako aztarnak aurkitu bide dira, eta ikertze-arlo irekia da gaur egun.

Artizarra, berriz, bizirako ingurune ezin desegokiagoa dela aipatu da beti: berotegi-efektu handiaren ondorioz, atmosfera izugarri beroa da (464 °C-ko batez besteko tenperatura), ia urik gabea, eta azido sulfurikozko hodeiz estalita dago. Infernua.

Baina hara non duela gutxi jakin dugun ikertzaile-talde batek konposatu bat aurkitu duela Artizarraren atmosferan, eta, Lurrean substantzia hori prozesu biologikoen bidez baino sortzen ez denez, litekeena dela Artizarrean ere aktibitate biologikoaren seinale izatea.

Konposatuaren formula PH3 da, baina, albistea zabaltzeaz batera, izenaren inguruko zalantza agertu du hainbatek. Aurkikuntzaren egileek phosphine izena erabili dute, euskaraz fosfina dena. Hori da tradizio handiena duen izena, 1865etik erabiltzen dena.

Baina IUPACek, kimikako nomenklatura normalizatzeaz arduratzen den nazioarteko erakundeak, phospane hobetsi du, guretzat fosfano litzatekeena.

Izen "sistematikoa" da. Jacinto Iturbek ZTH-Zientzia eta Teknologiaren Hiztegi Entziklopedikoko nomenklatura sarrerako artikuluan dioenez, izen sistematikoak "substantziaren estekiometrian oinarritzen dira", hau da, konposizioan, eta guraso-substantzia baten izenetik edo errotik abiatuta sortzen dira, aurrizkiak eta atzizkiak erabiliz. Adibidez, bi karbono dituen konposatu baten erroa et- da, eta hortik sortzen dira etano, etanol, azido etanoiko, eta abar.

Izen sistematikoez gain, IUPACek izen tribialak ere aipatzen ditu, hau da, tradiziozko izenak, eta haietako asko onartu egiten ditu. Adibidez, HCl konposatuaren izen sistematikoa klorano da, baina hidrogeno kloruro izena ere onartzen da (azido klorhidriko, berriz, zaharkitutzat jotzen da). Ez da hori, ordea, fosfina izenaren kasua, PH3 konposatua izendatzeko.

Horiek horrela, Elhuyarren gomendioa da IUPACen hautua aintzat hartzea eta fosfano erabiltzea, beste terminoen existentzia ukatu gabe. Irizpide hori erabili da Elhuyar aldizkarian argitaratu den albistean: Fosfanoa detektatu dute Artizarraren atmosferan.

Dena den, fosfina terminoa ez da beti baztertzekoa, terminoari adiera bat aitortu baitio IUPACek GoldBook-eko phosphine sarreran. Beraz, phosphane / phospine kontzeptu-bereizketa egin du. Zer dira orduan fosfina horiek? ZTHn honela daude definituta: "Fosfanoaren hidrogeno-atomo bat edo gehiago erradikal karbonatatuz ordezkatzean lortzen diren konposatu organikoen izen generikoa". Adibidez, CH3PH2 konposatuaren izena metilfosfina da.

Horrenbestez, honela moldatu dugu ZTHn konposatu hauen argazki osoa.

Ez dakigu Artizarrean egin den aurkikuntzak zer ibilbide izango duen Lurretik kanpoko biziaren bilaketan. Oraingoz, badakigu fosfanoa aurkitu dela; litekeena da etorkizunean fosfinak aurkitzea. Edo ez.

 


Gel hidroalkoholikoak eta hidroalkoholiko ez direnak (2020-09-10)

Bizitzen eta nozitzen ari garen pandemia-giro honetan, badira izar bihurtu diren produktu batzuk: maskara dugu ezagunena, zalantzarik gabe, baina bada beste bat, hura bezain etxeko bihurtu zaiguna: hidrogela edo gel hidroalkoholikoa, eskuak garbitzeko erabiltzen duguna ura eta xaboia eskura ez baditugu.

Produkturen bat (higienekoa, kosmetikakoa, sendagaia...) alkoholarekin nahastuta dagoenean, hidroalkoholiko adjektiboa erabiltzen da produktu hori kalifikatzeko. Hala, gel hidroalkoholikoa bere konposizioan alkohola duen gela da. Birizida izango bada, hau da, birusak hilko baditu, alkoholaren proportzioak % 60 edo handiagoa izan behar du.

Gelak alkoholik ez badu, ez da hidroalkoholikoa. Gel guztiak, beraz, ez dira hidroalkoholikoak. Alkohola dutenak gel hidroalkoholikoak badira, nola izendatzen ditugu alkoholik ez dutenak, hidroalkoholikoak ez direnak?

Erraza da: gel ezhidroalkoholikoak.

Izan ere, ez partikula adjektiboei ezkerretik lotzen zaie marratxo baten bidez.

Bai hizkuntza arruntean: misio ez‑laburrak, afari ez‑txarra, esku ez‑garbiak, gorputz ez‑liraina...

Bai hizkuntza teknikoan: distortsio ez-lineala, altzairu ez-magnetikoa, aminoazido ez‑esentziala, anplifikadore ez‑inbertsorea, antiinflamatorio ez‑esteroidea, bakterio ez‑patogenoa, tratamendu ez‑automatizatua, elikagai ez‑galkorra, energia ez‑mekanikoa, erradiazio ez‑ionizatzailea, esmalte ez‑toxikoa, eztul ez‑emankorra, hezkuntza ez‑arautua, hizkuntzaren erabilera ez‑sexista, karbono ez‑organikoa, eragiketa ez‑finantzarioa, publizitate ez‑zilegia, zirkulazio ez‑jarraitua...

Badira, dena dela, tradizioz loturik idazten diren gutxi batzuk, oso ezagunak. Hauek dira salbuespenak: ezatsegin, ezaxola, ezberdin, ezegoki, ezegonkor, ezeroso, ezezagun, ezgai, ezilkor, ezohiko, ezikasi, ezjakin. Haietako batzuek badute sinonimoa (ezaxola = axolagabe, ezberdin = desberdin, ezegoki = desegoki, ezeroso = deseroso, ezezagun = ezagungabe, ezjakin = jakingabe).

Adjektiboa aditz-partizipio bat bada, badugu euskaraz, bestalde, beste bide bat ideia bera adierazteko: adjektiboari ezkerretik ez partikula marratxoz lotu beharrean, eskuinetik gabe hitza zuzenean lotzea. Adibidez, kimikan, disoluzio aseak eta disoluzio asegabeak erabiltzen da, eta disoluzio ez-aseak ia ez da erabiltzen, ezinezkoa ez bada ere. Beste hauek ere oso erabiliak dira:

bukatugabea, burutugabea, heldugabea, jokatugabea, landugabea, ohitugabea, ondugabea, osatugabea, ukigabea, zehaztugabea.

Gutxi batzuetan, dena dela, biak erabiltzen dira esanahi berarekin, erabileran ez baita bat finkatu edo erabat nagusitu: jokatugabea / ez‑jokatua, zehaztugabea / ez‑zehaztua, burutugabea / ez‑burutua.


Ezin baita edozer eman (2020-07-29)

Gauza ederra da eskuzabaltasuna, baina «ematen den» guztia ez genuke ontzat hartu behar; esate baterako, koronabirus-kasuak, hildakoak…

«Eman» aditzak adiera asko ditu euskaraz; Euskaltzaindiaren Hiztegiak, adibidez, 14 jasotzen ditu. Bada, ordea, testuetan agertzen den adiera bat Euskaltzaindiak berariaz gaitzetsia duena, eta pandemia baten gisa zabaldu dena. DRAEren arabera gaztelaniazko «dar» aditzak duen 49. adiera:

Ohar hau ageri da Euskaltzaindiaren Hiztegian, eman sarreran:

Eta hara zer dioen Euskara Batuaren Eskuliburuak ere:

Hortaz, ez dira zuzenak euskarazko hedabideetatik azkenaldian jasotako adibide hauek:

*3 hildako eta 9 positibo berri eman dira Hego Euskal Herrian.

*Guztira 5.137 PCR kasu eman dira koronabirusaren pandemia hasi zenetik.

*Bezperako datuekin alderatuta, beste 399 kasu eman dira azken 24 orduetan.

*Araban berriz, 444 kasu eman dira, eta 191 lagun daude ospitalean.

*Izan ere, gaitza hasi zenetik, atzo izan zen positiborik gehien eman den eguna. Azken 24 orduetan 106 mila kasu eman dira.

Adi, beraz. «Eman eta zabal zazu», bai, baina, ematekotan, ez edozer! :-))

 


 

Zer da, zer da… aurpegia eta sudurra estaltzeko zer hori? (2020-07-15)

Txapinak eranztearekin batera jantzi beharko omen dugu laster, eta ezin izango omen dugu kendu harik eta etxera itzultzen garen arte. Bai, bai, sudurra eta ahoa estaltzeko erabiltzen dugun zer horretaz ari gara, baina nola du izena? Maskarilla, maska, maskara, musuko…?

Gaztelaniaz, errotu samar dago mascarilla. Frantsesez, masque nagusitzen da. Ingelesez, (face) mask darabilte. Eta euskaraz?

Euskaraz, gauza bitxia gertatu zaigu. Orain arte, maskara zen hiztegi eta testu gehienetan ageri zen ordain ia bakarra, baina beste hitz bat entzuten da bolo-bolo: musuko.

Dirudienez, Patxi Saez soziolinguistak hala erabiltzeko proposatu zien Berriako eta ETBko euskara-arduradunei, euskarak “bereago” duen hitza delakoan, eta joera garbizale horrek arrakasta izan du, nonahi entzuten baita orain musuko.

Argi dago euskaraz ondo osatutako hitza dela (musu + ko), eta hala azaldu zuen Adolfo Arejita euskaltzainak Euskadi Irratian (2020-04-20).

Beraz, ez dugu arazorik ikusten musuko erabiltzeko. Baina ez dugu ahaztu behar maskara nazioarteko hitza dela eta, hortaz, euskarazko hitza ere badela. Testu teknikoetan, maskara da nagusi orain ere euskaraz.

Euskaltzaindiaren Hiztegian ez da ageri musuko oraindik, eta oraintsu gehitu diote darabilgun adiera maskara hitzari: «Ahoa eta sudurra estaltzen dituen babesgarria, agente patogenoetatik, toxikoetatik edo hautsetik babesteko erabiltzen dena». Euskaltermen ere ez da ageri musuko. Labayru hiztegiak, ordea, biak jasotzen ditu, maskara eta mosuko/musuko. Berriaren estilo-liburuak ere jasoa du maskara; ez, ordea, musuko.

Eta Elhuyarren zer?

Bere garaian, sakelako eta sega-poto zabaldu ziren telefono mugikorra izendatzeko, eta jasoak ditugu gure hiztegietan; herri-hizkerako hitz gisa lehena, eta lagunarteko gisa bigarrena. Beharbada, ez legoke gaizki gauza bera egitea musuko hitzarekin.

Testu zientifiko-teknikoetan, maskara erabiltzea gomendatzen dugu. Gainerakoetan, ez dugu arazorik musuko onartzeko.


Nola idatzi eta deklinatu COVID-19 (2020-07-02)

Azken hilabeteotan gu guztion bizimodua hankaz gora jarri du mundu osoan zabaldu eta pandemia bat eragin duen gaitz batek. 2019-nCoV arnas gaixotasun akutu du izen osoa gaixotasunak, baina ingelesezko coronavirus disease 2019ren akronimoa zabaldu da hizkuntza gehienetan hura izendatzeko: COVID-19 (CO = corona; VI = virus; D = disease; 19 = 2019). Eta halaxe erabiltzea gomendatzen dugu euskaraz ere.

Izen luzeago baten akronimoa izanik, maiuskulaz idaztea dagokio, eta marratxoa jartzen dugu letren eta zenbakien artean. Hizkuntza batzuetan, ordea, erabileraren erabileraz, minuskularako bidea egiten hasi da. Hala, ingelesez eta gaztelaniaz, esate baterako, Covid-19 eta covid-19 idazkerak ere ikusten dira, biak, baina gaztelaniaz covid-19 idaztea gomendatzen du Fundéuk.

Bere garaian, gauza bera gertatu zen hartutako immunoeskasiaren sindromearekin. Izen osoaren akronimo gisa, HIES erabiltzen zen hasieran, baina badira urte batzuk hies idazkera nagusitu dela.

Kasu honetan ere ez da harritzekoa bide hori egitea. Berria da oraindik, ordea, eta, orain arteko erabilera ikusita, maiuskulaz idaztea gomendatzen dugu euskaraz: COVID-19.

Beraz, argi dago zein duen izena gaitzak eta nola idaztea komeni den, baina esaldi barruan zer? Nola deklinatu behar dugu? Bada, gainerako gaixotasunak bezala, izen arrunt gisa erabiltzekoa da. Hona adibide batzuk:

«COVID-19a dela eta, bertan behera gelditu dira ekitaldiak».

«Azkeneko 24 orduetan COVID-19 gaitzak ez du inor hil Euskal Herrian»

«COVID-19aren pandemiak proiektu aeroespazialen bilakaera ere baldintzatu du»

«Haiek erakutsi digute nola egin aurre COVID-19ari adorez»